Kamu İşletmeleri Ne Durumda?

Ahmet Arslan tarafından tarihinde yayınlandı

Kamu İşletmeleri Ne Durumda?

Yasal olarak kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) olarak da adlandırılan kamu işletmeleri sermayesinin tamamı veya önemli bir kısmı doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kurumları (şirket, bağlı ortaklık, iştirak vb.) ifade etmektedir. Bu kapsamda ülkemizde toplam 81 işletme bulunmaktadır.

Söz konusu kuruluşlar kural olarak özel hukuk hükümlerine tabi olmakla birlikte istisnai olarak kamu hukuku kurallarına tabi bulunmaktadır.

Kamu işletmelerinin önemli bir kısmı Türkiye Varlık Fonu (TVF) çatısı altında bulunmaktadır. Söz konusu işletmeler Sayıştay denetimine tabi olduğu gibi öngörülen eşik sınırları aşan işletmeler bağımsız denetime de tabidir.

Kamu işletmeleri ülkemizin stratejik sektörlerinde ya da özel sektörün faaliyet göstermediği alanlarda faaliyette bulunmaları dolayısıyla büyük bir öneme sahip bulunmakla birlikte son yıllarda bu işletmelerin neredeyse sahipsiz bırakılmaları, zarar etmeleri ve yönetim organlarında genellikle birçok yerden de huzur ücreti almakla anılan siyasi kökenli kişilerin bulunması irdelenmeye ihtiyaç göstermektedir.

  1. Kamu İşletmelerinin Statüsü

Kamu işletmeleri; hukuki yapıları, nitelikleri ve işleyişleri dikkate alınarak; “Kamu İktisadi Teşebbüsleri”, “Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar”, “Mali Kuruluşlar” ve “Diğer Kuruluşlar” olarak tasnif edilir.

Kamu İktisadi Teşebbüsleri; 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’ye tabi olan iktisadi devlet teşekkülleri (İDT) ile kamu iktisadi kuruluşlarını (KİK) ve bunların müesseseleri, bağlı ortaklıkları ve iştirakleridir.

Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar; 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun kapsamında, özelleştirme çalışmalarına konu olan ve fakat henüz özelleştirilmemiş kuruluşlardır. Bu kapsamda 6 kuruluş bulunmaktadır.

Mali Kuruluşlar; Bankacılık ve sigortacılık faaliyetleriyle iştigal eden kuruluşlar ile diğer mali kuruluşlardan oluşmaktadır. Bu kapsamda 26 adet kuruluş bulunmaktadır.

  1. Kamu İşletmelerinin Alım ve Satımları

Kamu işletmelerinin alımları kural olarak 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu (2/b maddesi) kapsamı içinde yer almaktadır. Bununla birlikte, söz konusu kanuna tabi olan kamu işletmelerinin bazı alımları Kanun kapsamı dışında olduğu gibi kendi özel kanunlarındaki hükümler gereğince bazı kamu işletmeleri tamamen Kanun kapsamı dışında bulunmaktadır.

Kamu işletmelerince 2019 yılında gerçekleştirilen mal ve hizmet alımlarının toplam tutarı yaklaşık olarak 131 Milyar TL’dir.

Kamu işletmelerinin satışları ise 2886 sayılı Devlet İhale Kanununa tabi değildir. Söz konusu satış işlemleri ya kuruma özel kanunlarındaki hükümlere göre ya da serbest piyasa kurallarına göre gerçekleştirilmektedir. 2019 yılında kamu işletmelerince gerçekleştirilen mal ve hizmet satışlarının toplam tutarı yaklaşık olarak 178 Milyar TL’dir.

 

  1. Kamu İşletmelerine İlişkin Genel Bilgiler
Tablo 1: Kamu İşletmelerine İlişkin Konsolide Bilgiler
Mali Kalem Tutarı (1000 TL) Yıllık Değişim
2017 2018 2019 Tutar (%)
Esas sermaye 213.840.828 235.805.977 270.772.189 34.966.212 14,8
Ödenmiş sermaye 183.065.648 205.417.485 225.051.511 19.634.026 9,6
Varlıklar Toplamı 1.468.168.147 1.510.201.083 1.815.526.535 305.325.452 20,2
Öz kaynaklar 316.956.215 339.224.780 384.736.649 45.511.869 13,4
Yabancı kaynaklar 1.151.211.932 1.170.976.303 1.430.789.886 259.813.583 22,2
Yatırım harcamaları (nakdi) 15.883.069 23.177.416 23.244.859 67.443 0,3
Tüm alımlar tutarı 87.304.121 106.262.355 130.968.364 24.706.009 23,3
Net satışlar (Mali kuruluşlar hariç) 121.427.925 140.382.010 177.541.222 37.159.212 26,5
Net faiz geliri/gideri (Banka) 36.540.263 34.292.739 42.248.763 7.956.024 23,2
Teknik Bölüm dengesi (Sigorta) 807.744 916.414 1.523.032 606.618 66,2
Esas Faaliyet Kârı/Zararı (Diğer Mali Kuruluşlar) 799.200 581.416 985.100 403.684 69,4
Personel sayısı (Kişi) 206.742 186.785 192.852 6.067 3,2
Personel giderleri 20.503.528 21.663.891 25.737.848 4.073.957 18,8
Dönem kârı 42.234.176 44.164.229 38.907.990 (5.256.239) (11,9)
Dönem zararı (-) 5.796.033 11.093.109 13.764.676 2.671.567 24,1
Kaynak: Sayıştay
  1. Kamu İşletmelerinin Gelir ve Giderleri
Tablo 2: Kamu İşletmelerinin (Bankalar Hariç) Faaliyet Sonuçları
Gelir ve Gider Kalemleri (1000 TL) 2017 2018 2019 Yıllık Değişim
Tutar (%)
A-Brüt satışlar 125.190.291 144.916.621 182.538.946 37.622.325 26
B-Satış indirimleri (-) 3.508.582 4.534.611 4.997.724 463.113 10,2
C-Net satışlar 121.681.709 140.382.010 177.541.222 37.159.212 26,5
D-Satışların maliyeti(-) 106.831.454 128.202.429 156.827.768 28.625.339 22,3
BRÜT SATIŞ KÂRI VEYA ZARARI 14.850.255 12.179.581 20.713.454 8.533.873 70,1
E-Faaliyet giderleri (-) 8.081.883 10.680.053 15.165.547 4.485.494 42
FAALİYET KÂRI VEYA ZARARI 6.768.372 1.499.528 5.547.908 4.048.380 270
F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar 12.555.908 31.400.795 25.602.508 (5.798.287) (18,5)
G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve z. (-) 10.077.169 16.851.919 15.757.543 (1.094.376) (6,5)
H-Finansman giderleri (-) 1.549.345 3.873.916 5.351.737 1.477.821 38,1
OLAĞAN KÂR VEYA ZARAR 7.697.766 12.174.488 10.041.136 (2.133.352) (17,5)
I-Olağan dışı gelir ve kârlar 9.291.357 6.359.005 2.341.838 (4.017.167) (63,2)
J-Olağandışı gider ve zararlar (-) 3.346.533 4.735.707 4.747.755 12.048 0,3
DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI (-) 13.642.590 13.797.786 7.635.220 (6.162.566) (44,7)
K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) 2.590.747 3.727.453 2.730.762 (996.691) (26,7)
DÖNEM NET KÂRI VEYA ZARARI (-) 11.051.843 10.070.333 4.904.458 (5.165.875) (51,3)

Tablo 1 ve Tablo 2’de görüldüğü üzere, kamu işletmeleri konsolide bazda kârlı olmakla birlikte gittikçe kârları azalmakta ve zararları artmaktadır. Bu tablolarda görülmemekle birlikte, zarar eden kamu işletmelerinin başlıcaları ve zarar tutarları aşağıdaki tabloda gösterildiği şekildedir.

Tablo 3: Zarar Eden Kamu İşletmeleri
Kamu İşletmesi Zarar Tutarı
Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş. (BOTAŞ) 5.613.344.000
Çay İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (ÇAY-KUR) 635.093.000
T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü (TCDD) 2.546.895.000
Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii A.Ş. (TÜDEMSAŞ) 101.226.000
TCDD Taşımacılık A.Ş. 1.087.053.000
Türkiye Taşkömürü Kurumu ve Bağlı Kuruluşları 1.111.006.000
Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) 38.944.000
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. 968.559.000
T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı A.Ş. (PTT) 1.218.004.000

Söz konusu işletmelerin rekabetin son derece düşük olduğu sektörlerde zarar etmekte olmaları üzerinde ciddiyetle durulması gereken bir konudur.

Tablo 4: Bankaların Faaliyet Sonuçları
Gelir ve Gider Kalemleri (1000 TL) 2017 2018 2019 Yıllık Değişim
Tutar %
I- Faiz Gelirleri 85.106.086 98.434.281 125.806.702 27.372.421 27,8
II- Faiz Giderleri (-) 48.565.823 64.141.542 83.557.939 19.416.397 30,3
III- Net Faiz Geliri/Gideri (I-II) 36.540.263 34.292.739 42.248.763 7.956.024 23,2
IV- Net Ücret Ve Komisyon Gelirleri/Giderleri 5.625.034 4.822.712 6.686.025 1.863.313 38,6
V- Temettü Gelirleri 645.602 803.386 1.504.859 701.473 87,3
VI- Ticari Kâr / Zarar (Net) 868.428 3.190.060 10.321.289 7.131.229 223,5
VII- Diğer Faaliyet Gelirleri 4.317.355 2.944.988 4.459.522 1.514.534 51,4
VIII- Faaliyet Gelirleri/Giderleri Toplamı 46.259.826 39.673.765 44.577.880 4.904.115 12,4
IX- Kredi Ve Diğer Alacaklar Değer Düşüş Karşılığı (-) 8.839.056 8.361.572 11.880.352 3.518.780 42,1
X- Diğer Faaliyet Giderleri (-) 16.614.346 14.513.275 18.028.973 3.515.698 24,2
XI- Net Faaliyet Kârı/Zararı 20.806.424 16.798.918 14.668.555 (2.130.363) (12,7)
XXIII- Net Dönem Kârı/Zararı 16.199.448 14.013.543 12.129.718 (1.883.825) (13,4)
  1. Kamu İşletmelerinin Varlık ve Yükümlülükleri
Tablo 5: Bankalar Hariç Kamu İşletmelerinin Konsolide Bilançosu (1000 TL)
1 Dönen Varlıklar 121.334.537
2 Duran Varlıklar 196.521.311
AKTİF TOPLAM 317.855.849
3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar 85.474.706
4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar 54.280.523
5 Öz Kaynaklar 178.100.620
PASİF TOPLAM 317.855.849

Tabloda görülmemekle birlikte, KİT’lerin ve özelleştirme programındaki kuruluşların 2020 yılı konsolide net zararı yaklaşık olarak 147 Milyon TL, geçmiş yıllar birikmiş zararları ise yaklaşık olarak 81 Milyar TL’dir.

  1. Kamu İşletmelerinin Denetimi

Sermayesinde devletin payı ne olursa olsun tüm kamu işletmeleri Sayıştay denetimine tabidir. Bununla birlikte, doğrudan veya dolaylı olarak kamu payı %50’den az olup ilgili mevzuatı uyarınca bağımsız denetime tabi olan; şirketler, bunların iştirakleri ve bağlı ortaklıklarının denetimi, ilgili mevzuatı uyarınca düzenlenen ve Sayıştaya gönderilecek olan bağımsız denetim raporları esas alınarak yapılır. Öte yandan, Vakıfbank 2018 yılında Sayıştay denetimi kapsamından çıkarılmıştır.

Kategoriler: Genel

0 yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir